» اولین سازه گنبدی ایران کاخ اردشیر

تکامل معماری ساسانی

اردشیر اول ، پادشاه امپراتوری ساسانی ، دستور داد در سال 224 بعد از میلاد كاخی در فیروزآباد شیراز ، استان فارس بسازد.یکی از کاخ های ساسانی است که در 10 کیلومتری فیروزآباد در فاصله 2 کیلومتری واقع در شمال ویرانه شهر گور واقع شده است.

از کهن ترین مناطق استان فارس، شهرستان فیروزآباد است، یکی از کهن ترین مناطق کشورکه در گوشه و کنار آن می توان محوطه ها و ابنیه تاریخی زیادی را مشاهده کرد. این منطقه از کشور، از سال های دور اهمیت باستان شناسی زیادی داشته و محل مناسبی برای کاوش ها و حفاری های باستان شناسان مطرح دنیا بوده است. استان فارس فقط تخت جمشید و شهر شیراز نیست، در شهرستان ها و مناطق دیگر این استان نیز آثاری بسیار ارزشمند و با شکوه وجود دارند.

شهرستان فیروزآباد یکی از این مناطق است که آثار ارزشمندی همچون شهر باستانی گور، قلعه دختر فیروزآباد و چندین و چند کتیبه ساسانی را در خود جای داده است.در گذشته شهر “گور” یا “جور” نام داشته است. بر اساس حفاری ها و آثار به دست آمده از آن ها در این منطقه، این شهر باستانی را بنیان گذار سلسله ساسانیان یعنی اردشیر بابکان ساخته است. طرح شهر تاریخی گور به شکل دایره ای بوده، شیوه ای که اشکانیان در شهرسازی های خود به طور فراوان از آن استفاده می کردند.

دستور ساخت بنای باستانی کاخ اردشیر بابکان را هم همین شاه ساسانی صادر کرده است. این بنا از نخستین آثار معماری برجای مانده از سلسه ساسانیان است که در مجاورت روستایی به نام آتشکده واقع شده است. فاصله این اثر که مهم ترین جاذبه گردشگری فیروزآباد محسوب می شود، از شهر امروزی فیروزآباد فارس، حدود 2 کیلومتر فاصله دارد. برخی از کارشناسان و باستان شناسان کشور بر این عقیده اند که این بنا، کاخ نبوده، بلکه یکی از آتشکده های بزرگ و مهم آن زمان بوده است. یکی از دلایل رونق و آبادانی این منطقه را، وجود نهر آبی می دانند که از کنار همین کاخ یا آتشکده عبور می کرده است.

کاخ اردشیر بابکان (که با نام کاخ اردشیر نیز شناخته می شود) ، با قدمت 1800 سال پیش ، اولین نمونه از ساخت گنبد در معماری ساسانی و یکی از معماری های قبل از اسلام ایران است.

در ضلع شمالی کاخ ، چشمه ای استخر طبیعی ایجاد کرده است. علاوه بر این ، این رودخانه که در امتداد دیواره شرقی کاخ جریان دارد ، مهمترین علت سبز شدن و توسعه شهر باستانی گور و کاخ ساسانی بوده است.

همچنین یک آتشکده کوچک خصوصی در نزدیکی کاخ وجود دارد که در آیین ها و مراسم خاص مورد استفاده قرار می گیرد. در حقیقت ، وجود چهار عنصر اولیه (آب ، باد ، زمین و آتش) یکی از ویژگی های بارز این منطقه تاریخی است. پس از مرگ اردشیر ، از لحاظ ساختاری ، معماران از مدل دایره ای این شهر به طور گسترده قرن ها تقلید و تکرار کردند.

این کاخ با داشتن سه اتاق گنبدی شکل ، نمادی از هنرها و مهارتهای معماری ایرانیان است. کاخ اردشیر در 3 کیلومتری شهر فعلی فیروزآباد در استان فارس واقع شده است.

اردشیر بابکان ، بنیانگذار امپراتوری ساسانی ، دستور ساخت این بنای تاریخی را در قرن سوم صادر کرد. با نامهای مختلفی مانند کاخ اردشیر ، آتشکده فیروزآباد ، معبد آتش بزرگ و بارین شناخته می شود.

به دو دلیل برخی از باستان شناسان ایرانی معتقدند که این بنای تاریخی یکی از مهمترین معابد آتش زرتشتیان بوده است:

شکل فعلی این بنای تاریخی از لحاظ ساختاری شباهتی به کاخ ندارد.

در آن زمان دین زرتشتی پیروان زیادی در بین مردم این منطقه داشت و احتمالاً این پیروان از این بنا به عنوان آتشکده و مکانی برای مراسم آیینی زرتشت استفاده می کردند.

براساس منابع تاریخی ، شهر فیروزآباد پیش از این به عنوان شهر گور یا شهر جور مشهور بود. گفته می شود که غرق شدن گور در آب رودخانه یکی از مبارزات مخرب بود که حمله اسکندر در ایران به جا گذاشت. او آب رودخانه را به سمت شهر سوق داد ، بنابراین کل شهر به زیر آب رفت و به یک دریاچه تبدیل شد.

پس از گذشت قرن ها ، با استفاده از اقدامات مشخص ، اردشیر بابکان آب دریاچه را تخلیه کرد و در همان مکان شهر جدیدی بنا کرد. به همین دلیل ، افراد محلی به نام شهر اردشیر-خوارا نامیده می شوند. حمله اعراب به ایران دوباره شهر گور را ویران کرد. اما پس از تسلط اعراب در ایران ، عزوداله دیلمی گیلانی ویرانه ها را بنا کرد و نام خود را به فیروزآباد تغییر داد.

پس از فتح یونانیان ایران و سپس تسلط سلسله اشکانیان ، سبک هخامنشی معروف به سبک پارس دوام نیاورد. با این حال ، سبک معماری هخامنشی از معماری ساسانی فوق العاده الهام گرفته است.

پس از تشکیل سلسله ساسانیان ، هنرهای مختلفی مانند معماری احیا شد. بنابراین ، این دوره انتقالی بود. براساس تجربیات تکاملی دوره ، این سبک از معماری بعداً تحت نام و ساختار معماری اسلامی ادامه یافت.

گوشه داخلی یک محفظه گنبدی در داخل کاخ اردشیر

در اینجا عواملی که در کاخ اردشیر ، ساختاری از معماری ساسانیان منعکس شده است ، آورده شده است:

حیاط؛

چهار محور (داشتن 4 طاق) یا گنبد

قوسهای ساخته شده از گل و لای گچ

ستون در معماری با یک سقف از نوع مسطح به نام تیرپوش

سقف های طاق یا گنبدی در زیرساخت های چهار ضلعی

استفاده از کراوات چوبی یا آرماتور توسط تیرهای چوبی

تزئیناتی مانند کارهای گچبری ، نقاشی های دیواری ، دیوارهای درگیر ، طاق های کاذب ، کاشی های گل ساخته شده یا چوبی ، هنر معرق و تندیس های تزئینی

کارهای گچبری برای تزئین دیوارهای داخلی کاخ

کاخ اردشیر با داشتن تالارهای پیچیده و گچبری های موجود در قسمت فوقانی دیواره های داخلی از 1800 سال پیش ، یک سازه منحصر به فرد است. سه بنای بزرگ گنبدی بزرگ در ضلع شرقی کاخ واقع شده است.

انتقال از قسمت بالایی دیوارها به بالای گنبد

بخشی از نوک گنبد کاخ اردشیر به قطر یک متر به قطر گسترده شده است. این عمارت از سه قسمت تشکیل شده است:

بالا ایوان

سه سالن با سقف گنبدی

حیاط با دو ایوان و راهروهای کنار آن

ویژگی مهم معماری کاخ اردشیر استفاده از مواد گچی و آجر در ساخت و ساز است. آن زمان قبلاً بسیار با ارزش و باشکوه بود.

استفاده از سنگ های نیمه برش پین شکل در سازه ساختمان بازتابی از سبک معماری ساسانی است. ستون های چهار ضلعی ، ستون های درگیر پین شکل ، گچبری های زیبا با ایوان های کوچک معروف به "ایوانچه" در قسمت فوقانی قرار دارند.

گچبری ها و نقاشی های مدخل ها و تزئینات بین طاق عمارت و دیوارها بسیار شبیه به تخت جمشید است. دیوارهای بیرونی آن طرحی از یک قلعه مستحکم دارد. آنها هیچ پنجره ای ندارند و سقف بالاتر از ستون های دیوارها است.

تکنیک ساخت طاق آن کاملاً به کیفیت ملات گچ بستگی دارد. از آنجا که زمان سخت شدن آن کوتاه است ، این روش امکان ساخت طاق را بدون مرکز فراهم می کند. با استفاده از روش ساخت گوشه ، گنبدها از چهار طرف قرار دارند.

این بنای منحصر به فرد ، مانند بناهای تاریخی تخت جمشید ، اثبات معماری ارزشمند ایران در زمان ساسانیان است. همچنین طرفداران هنر و معماری به دلایل فوق دوست دارند کاخ اردشیر را ببینند. ما به مورخان و طرفداران فرهنگ در سراسر جهان توصیه می کنیم از این منطقه تاریخی دیدن کنند.

از دیگر آثار باستانی اطراف این کاخ می توان به بنای آشپزخانه در پشت کاخ، تل نقارخانه در مجاورت کاخ و قلعه حسن آباد و برخی روستاهای باستانی دیگر اشاره کرد. همچنین بنای امامزاده جعفر در محدوده شهر قدیم که از دوره ایلخانی باقی مانده است

آثار غریبه فیروزآباد آتشکده آنجاست که آن را آتشکده اعظم می نامند زیرا که در فارس آتشکده بزرگتر از آن نیست. گویند آن را اردشیر بابکان بنا نهاده و آن در شمال قصبه حالیه واقع است به مساحت یک فرسنگ دور از آن تقریباً- عمارات این آتشکده همه توبرتوست. غدیری (برکه) که اکنون آب از آن می جوشد به جدولی که در کنارش بریده اند جاری می گردد.

وضع آن عمارت اعظم از همه، عمارتیست مربع که هر یک از طول و عرض درون آن عمارت پانزده ذرع است و سقف آن طاق بلندیست که ارتفاش تقریباً بیست و پنج ذرع است و از هر چهار سمت این دری بزرگ هلالی مانند است که از آن در ها به عمارات دیگر می روند. هنوز اثر گچ کاری که به دیوار اندرون آن ایوان نموده اند باقیست بلکه بعضی گچ بری ها که به طور گل و برگ ساخته اند برقرار است و جلو عمارت بزرگ مذکور ایوان بوده است که پیش طاقش خراب شده است طول و عرض آن ایوان دوازده ذرع در ده ذرع است. تمام آن عمارت سراپا از سنگ و گچ ساخته شده ابداً آجر به کار نرفته و سنگ های آن مختلفاً از نیم ذرع تا یک چارک و کمتر می باشد و در سمت جنوب شرقی آن آتشکده نیز در جلو ایوانی است که قدری از تاق آن خراب گردید. طول و عرض این ایوان هم دوازده ذرع در ده ذرع است و در این ایوان نیز دربهای هلالی است. از این درب ها در عمارت مذکور می شوند و در دو طرف ایوان چندین تاق به ردیف بوده که اکنون سقف های آنها فرو ریخته شده است